İnfodemi. Doğruyla yanlışın birbirine karıştığı, tek bir tıklamayla milyonlara yayılan bir bilgi salgını bu. Mesajlaşma gruplarında “acil oku” diye dolaşan mesajlar, sosyal medyada “kesin çözüm” başlıklı videolar, “doktorlar bunu saklıyor” diye başlayan paylaşımlar ile hepimizin telefonunda her gün yeniden üretiliyor. Bu yeni salgının taşıyıcısı hâline geldiğimizin farkında mıyız?
İnfodemi: Bu Kez Bilgi Bulaşıyor
İnfodemi çok bilgi demek değildir. Bilgi bolluğu içinde doğruyla yanlışın birbirine karışması ve bu karışımın özellikle kriz dönemlerinde virüs gibi hızla yayılması demektir. İnternetin kendisini suçlu görmek doğru değil çünkü internet doğru bilgiyi de yayar. Sorun denetimsiz içerikler, kışkırtıcı başlıklar ve etkileşimi ödüllendiren algoritmaların duyguyu alevlendiren iddialarının kanıta dayalı ama temkinli bilim dilinin önüne geçirmesidir. Üstelik insan zihni belirsizlikten hoşlanmaz. Mucize çözüm vaatleri, olasılık ve risk yüzdeleriyle dolu bilimsel açıklamalardan daha çekici görünür. Dünya Sağlık Örgütü bu kavramı COVID-19 döneminde, yanlış ve yanıltıcı sağlık bilgilerinin salgınla mücadeleyi zayıflatabildiğini ve toplum sağlığı üzerinde zararlar doğurabildiğini vurgulamak için gündeme taşımıştır.
Bedeli Nedir?
Bu mesele teorik değildir. Klinik hayatta bedeli; gecikmiş tanı, yarım kalan tedavi ve önlenebilir olaylara geç kalınması şeklinde karşımıza çıkar. Kişi kendini iyi hissederken hipertansiyon, kolesterol yüksekliği ve şeker hastalığı gibi risk faktörleri yıllarca sessizce ilerler. Bu süreçte damar hasarı artmaya devam eder. İnfodemi, “ben iyiyim” yanılsamasını güçlendirerek tarama ve tedaviyi geciktirebilir. Hekime başvuru ise çoğu zaman ilk ciddi belirti sonrası, bazen de kalp krizinin ardından gerçekleşir.
Tek Cümlelik Korkular
İkinci büyük zarar tedaviyi bırakma davranışıdır. Sosyal medyada dolaşan “kolesterol ilacı karaciğeri bitirir”, “tansiyon ilacı bağımlılık yapar”, “kan sulandırıcı iç kanama yapar” türü genellemeler, kişiyi hekim kontrolü olmadan kolesterol ve tansiyon ilaçlarını ya da kan sulandırıcılarını kesmeye itebilir. Oysa bu tedaviler doğru gerekçe ve uygun izlemle kullanıldığında kalp krizi, inme ve ölüm riskini azaltan kanıt düzeyi yüksek yaklaşımlardır. Sorun “yan etki yok” demek değil risk–fayda dengesinin kişiye özgü olduğunu görmezden gelmek ve kararı “tek cümlelik korku mesajlarıyla” vermektir.
“Doğal” Etiketi Riskleri Azaltmaz: Kürler ve Takviyeler
Üçüncü büyük problem kontrolsüz takviyeler ve ilaç etkileşimleridir. Bitkisel diye masum gösterilen kürler kan basıncını oynatabilir, kalp ritmini etkileyebilir veya kan sulandırıcılarla etkileşip kanamaya neden olabilirler. Üstelik içeriklerinin standardize olmaması “ne aldığını bilmeden alma” riski demektir. Bedel genellikle kontrolsüz hipertansiyon atakları, kalp ritim bozuklukları, kanamalar ya da tedavi gecikmesine bağlı kalp krizleridir.
Mahallede İnfodemi: Komşu Tavsiyesi, Zincir Mesaj, “Fenomen” Hekimler
İnfodemi sadece bir sosyal medya sorunu değildir. Gündelik hayatın içinde “Komşum kullandı” diye başlayan iyi niyetli öneriler hızla bilimin yerine geçer. Bazı ekran ve sosyal medya fenomenleri tıbbi ünvanı bilginin taşıyıcısı olmaktan çıkarıp pazarlama aracına dönüştürür. Takviyeler ve kürler de doğal ve kesin çözüm vaadiyle yayılır.
İnfodemi Kontrol Listesi
İnfodemiyle baş etmenin en pratik yolu paylaşmadan ve karar vermeden önce kısa bir kontrol listesi kullanmaktır. Önce kaynağı sorgulayın: Bilgi bir bilimsel kurumdan, alanında yetkin bir uzmandan ya da hakemli bir dergiden mi geliyor; yoksa kimliği belirsiz bir hesaptan mı? Sonra diline bakın: “kesin”, “mucize”, “tek çözüm”, “3 günde” gibi iddialar çoğu zaman şarlatanların dilidir ve uyarı işareti olmalıdır. “Bende işe yaradı” türü kişisel deneyimler bilim değildir; tıp risk–fayda dengesiyle ve kişiye özgü değerlendirmeyle ilerler. Bu yüzden okuduğunuzu doğru kabul etmek yerine hekiminize götürün ve birlikte değerlendirin. En kritik kural: göğüs ağrısı, nefes darlığı, ani güçsüzlük/konuşma bozukluğu gibi acil belirtilerde interneti değil acil servisi devreye sokmak için 112’yi arayın.
Sağlık Sistemi ve Medya Ne Yapmalı?
İnfodemiyi yalnızca bireyin daha dikkatli olmasıyla çözmek mümkün değil. Sorun bilginin üretildiği ve yayıldığı ekosistemin kendisindedir. Bu nedenle sağlık iletişimi sadeleşmeli ve bilimsel doğruluk korunarak tıbbi içerik halk diline çevrilmelidir. Sağlık kurumları ve meslek örgütleri yanlış bilginin hızına yetişecek doğrulama ve hızlı yanıt mekanizmaları kurmalı ve doğru bilgiyi geç kalan açıklama değil, zamanında ve görünür içerik olarak sunmalıdır. Sansasyon yerine doğrulanmış içeriği paylaşmak ve çıkar çatışmalarında şeffaflık beyan etmek kalite standartları olarak medyanın etik sorumluluğuna dahil edilmelidir. Hekimler yalnızca tedavi yazan değil bilginin kılavuzu olarak hastayla ortak kararı güçlendiren bir iletişim kurmalıdır.
İnfodemi Aşısı: Güvenin Yeniden İnşası
Bugünün pandemisi en az COVID-19 kadar sarsıcıdır ancak virüslerle değil yanlış ve yanıltıcı bilgiyle yayılmaktadır. Bu salgından korunmanın en basit ve en etkili yolu, paylaşmadan önce doğrulamaktır. Sağlıkta gerçek maliyet çoğu zaman ilacın fiyatı değil geciken tanının ve geciken tedavinin doğurduğu sonuçlardır. Şüphede kaldığınızda referansınız sosyal medya değil hekiminiz olmalıdır.
İnfodeminin gerçek aşısı güvenin yeniden inşasıdır.