Trabzon’da Kuzine Soba Ustalığı Yok Olma Tehlikesiyle Karşı Karşıya
Trabzon’da bir zamanlar onlarca ustanın geçim kaynağı olan kuzine soba üretimi, teknoloji ve değişen yaşam koşulları nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Baba mesleğini 1990 yılından bu yana sürdüren 57 yaşındaki soba ustası Cemil Kitapçı, geçmişte kentte 25-30 sobacı bulunduğunu ancak bugün bu sayının 5-6’ya kadar düştüğünü söyledi. Doğalgazın yaygınlaşması, teknolojik ısıtma sistemlerinin gelişmesi ve yeni neslin mesleğe ilgi göstermemesi nedeniyle çırak yetişmediğini belirten Kitapçı, “Tahminime göre 10-15 yıl sonra bu işi yapacak bir meslek sahibi belki de bulunmayacak” dedi.
Baba Mesleğini 35 Yıldır Sürdürüyor
Trabzon’da kuzine soba üretimini sürdüren Cemil Kitapçı, mesleği babasından öğrendiğini ve 1990 yılından bu yana soba imalatı yaptığını söyledi. Yaklaşık 35 yıldır aynı işi sürdüren Kitapçı, geleneksel yöntemlerle üretilen kuzine sobaların artık geçmişteki kadar ilgi görmediğini ifade etti.
Mesleğin el emeği ve ustalık gerektirdiğini belirten Kitapçı, yeni neslin bu alana yönelmemesinin en büyük sorunlardan biri olduğunu söyledi. Çırak bulmanın neredeyse imkânsız hale geldiğini dile getiren Kitapçı, mevcut ustaların da yaş ilerledikçe dükkânlarını kapattığını kaydetti.
Kuzine Sobanın Karadeniz’de 120 Yıllık Geçmişi Var
Cemil Kitapçı, kuzine sobanın Trabzon ve Karadeniz Bölgesi’nde en az 120 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu belirtti. Mesleğin en parlak döneminin ise 1960 ile 1970 yılları arasında yaşandığını söyledi.
O dönemlerde kuzine sobanın hemen her evde kullanıldığını anlatan Kitapçı, “En yoğun olduğu dönemler 1960-1970 yılları arasındaydı. O dönemlerde bu sobalar çok popülerdi ve herkes alıyordu” ifadelerini kullandı.
Kuzine sobalar yalnızca evlerin ısıtılmasında değil, yemek ve ekmek pişirmede de yaygın şekilde kullanılıyordu.
Doğalgaz ve Teknoloji Sobaya İlgiyi Azalttı
Kuzine soba üretiminin gerilemesinde teknolojik gelişmelerin büyük rol oynadığını belirten Kitapçı, doğalgaz ve farklı ısıtma sistemlerinin yaygınlaşmasıyla sobalara olan talebin azaldığını söyledi.
Kitapçı, “Teknoloji ilerleyince, doğal gazın ve kömürün yaygınlaşmasıyla sobaya olan ilgi azaldı” dedi.
Geçmişte odun sobalarının günlük yaşamın vazgeçilmez parçalarından biri olduğunu ifade eden usta, günümüzde özellikle şehir merkezlerinde kuzine kullanımının büyük ölçüde ortadan kalktığını, talebin daha çok köy ve yaylalardan geldiğini belirtti.
“Kuzine Sobada Pişen Yemeğin Tadını Hiçbir Soba Tutmaz”
Kuzine sobanın yalnızca bir ısınma aracı olmadığını vurgulayan Cemil Kitapçı, özellikle yemek pişirme konusunda geleneksel sobaların farklı bir yere sahip olduğunu söyledi.
Kitapçı, “Kuzine sobada pişen yemeğin tadını hiçbir soba tutmaz. Sonuçta bunlar elde yapılıyor; fabrikasyon, emaye sobalar da var ama asla bunların yerini tutamaz” ifadelerini kullandı.
El yapımı kuzine sobaların doğru kullanılması halinde uzun yıllar dayanabildiğini belirten Kitapçı, temiz kullanılan bir sobanın 10 yıldan fazla süre hizmet verebildiğini ifade etti.
Trabzon’da 25-30 Sobacıdan 5-6 Ustaya Düşüldü
Mesleğin geldiği noktayı rakamlarla anlatan Kitapçı, geçmişte Trabzon’da çok daha fazla soba ustasının bulunduğunu söyledi.
“Babamdan hatırladığım kadarıyla, 1972’lerde Trabzon’da tahminen 25-30 sobacı vardı. Şu anda ise 5-6 tane kaldı ya da kalmadı” diyen Kitapçı, mevcut ustaların da zaman içerisinde mesleği bırakmaya başladığını belirtti.
Her geçen yıl bir başka dükkânın kapandığını ifade eden Kitapçı, bu durumun devam etmesi halinde Trabzon’da geleneksel kuzine soba üreten usta bulmanın çok zorlaşacağını söyledi.
“10-15 Yıl Sonra Bu İşi Yapacak Usta Kalmayabilir”
Cemil Kitapçı, mesleğin geleceğine ilişkin karamsar olduğunu dile getirdi. Yeni neslin el işçiliği gerektiren mesleklere yönelmediğini belirten Kitapçı, kuzine soba üretiminin ciddi bir ustalık istediğini söyledi.
Kitapçı, “Tahminime göre 10-15 yıl sonra bu işi yapacak bir meslek sahibi belki de bulunmayacak. Sağlığımız olduğu, Allah ömür verdiği müddetçe bu işi yapabildiğimiz kadar yapacağız” dedi.
Mesleğin devam edebilmesi için yeni ustaların yetişmesi gerektiğini ancak gençlerin bu işe ilgi göstermediğini ifade etti.
Kuzine Soba Artık Nostalji Ürünü Haline Geldi
Günümüzde kuzine sobaların daha çok kırsal bölgelerde tercih edildiğini belirten Kitapçı, kullanım amacının da zaman içerisinde değiştiğini söyledi.
Eskiden günlük hayatın temel ihtiyaçlarından biri olan kuzine sobanın artık daha çok nostaljik bir ürün gibi görüldüğünü ifade eden Kitapçı, “Bir nevi nostalji, antika durumuna geldi diyebiliriz” dedi.
Özellikle eski kuşakların kuzine sobalara ilgisinin sürdüğünü belirten Kitapçı, 30 yaş üzerindeki vatandaşların bu ürünlere daha fazla ilgi gösterdiğini söyledi.
“Kuzine Sobaların Hastaları Var”
Kuzine sobanın hâlâ sadık bir kullanıcı kitlesinin bulunduğunu belirten Kitapçı, özellikle köy ve yaylalarda talebin devam ettiğini söyledi.
“Kuzine sobaların hastaları var” diyen Kitapçı, geçmişte hayvancılığın ve kırsal yaşamın daha yaygın olması nedeniyle sobaların çok daha fazla kullanıldığını ifade etti.
Son 25-30 yılda kırsal yaşam biçiminin değişmesiyle birlikte soba kullanımının da azaldığını belirten Kitapçı, günümüzde alımların çoğunlukla eski alışkanlıkları sürdürmek veya nostalji amacıyla yapıldığını kaydetti.
Bir Usta Haftada En Fazla İki Soba Üretebiliyor
Kuzine soba üretiminin tamamen el işçiliğine dayalı olduğunu belirten Cemil Kitapçı, bir sobanın ortaya çıkmasının ciddi zaman ve emek gerektirdiğini söyledi.
Kitapçı, bir ustanın yüzde 80-90 kapasiteyle düzenli çalışması halinde haftada ancak iki soba üretebildiğini ifade etti.
Bu durumun fabrikasyon üretimle rekabeti de zorlaştırdığını belirten Kitapçı, geleneksel soba üretiminde her parçanın ustanın emeğiyle şekillendirildiğine dikkat çekti.
Köylerde Hâlâ Kuzine Sobadan Vazgeçilmiyor
Kuzine soba kullanan vatandaşlardan Adem Koç da geleneksel sobaların özellikle köylerde tercih edilmeye devam ettiğini söyledi.
Ailesinin uzun yıllardır aynı ustadan soba aldığını ifade eden Koç, “Dedemden beri buradan sürekli soba alırdık. Sobayı genelde köyde kullanıyoruz” dedi.
Karadeniz’in nemli ve rutubetli iklimi nedeniyle sobaların zamanla yıprandığını belirten Koç, kuzine sobanın kalın malzemeden yapılmasının kullanıcılar açısından önemli bir avantaj olduğunu söyledi.
“Yemeğimizi, Ekmeğimizi Bunda Pişiriyoruz”
Adem Koç, kuzine sobanın köylerde yalnızca ısınmak amacıyla kullanılmadığını anlattı. Karadeniz’de odun sobası geleneğinin hâlâ sürdüğünü belirten Koç, yemek ve ekmek pişirmede kuzinenin önemli bir yere sahip olduğunu ifade etti.
Koç, “Karadenizliyiz, odun sobası kullanıyoruz. Yemeğimizi, ekmeğimizi bunda pişiriyoruz. Özellikle Ramazanlarda güveç için kullanırız” dedi.
Günümüzde kuzine sobaların daha çok yaylalarda ve köylerde kullanıldığını belirten Koç, şehir merkezlerinde ise bu kültürün giderek kaybolduğunu söyledi.
Mesleğin Son Temsilcileri Zamana Direniyor
Trabzon’da geçmişte 25-30 ustanın sürdürdüğü kuzine soba üretiminin bugün birkaç dükkâna kadar gerilemesi, geleneksel el sanatlarının karşı karşıya olduğu kaybolma riskini bir kez daha gözler önüne serdi.
Yaklaşık 35 yıldır baba mesleğini sürdüren Cemil Kitapçı, sağlığı el verdiği sürece kuzine soba üretmeye devam edeceğini belirtirken, yeni nesilden usta yetişmemesi halinde bu mesleğin önümüzdeki 10-15 yıl içerisinde tamamen ortadan kalkabileceği uyarısında bulundu.
