Rizelinin Atadan Kalma Ayı Savarı: Carimangana
Rize’nin Pazar ilçesinde yörede “likapa” ya da “mavi yemiş” olarak bilinen yaban mersini bahçeleri, ayı saldırılarına karşı ilginç bir yöntemle korunuyor. Mustafa Çatan, Yusuf Çatan ve İbrahim Ergül tarafından kurulan yaban mersini bahçesi, fidanların büyüyüp ürün vermeye başlamasının ardından ayıların hedefi oldu. Bahçeye girerek fidanlara ve mahsule zarar veren ayılara karşı çözüm arayan üreticiler, atalarından kalan “carimangana” yöntemine başvurdu. Su, tahterevalli sistemi ve tenekelerin çıkardığı sesle çalışan düzenek, ayıların bahçeye yaklaşmasını engelliyor.
Yaban Mersini Bahçesi Ayıların Hedefi Oldu
Rize’nin Pazar ilçesinde yaşayan Mustafa Çatan, Yusuf Çatan ve İbrahim Ergül, çayın yanında ek gelir elde etmek amacıyla yaban mersini üretimine yöneldi. Tarım ve Orman İl Müdürlüğü’nün desteğiyle kurdukları bahçeye yaban mersini fidanları diken üreticiler, fidanların büyümesiyle birlikte hasat yapmaya başladı. Ancak kısa süre sonra bahçe ayıların hedefi haline geldi. Bahçeye giren ayılar, fidanlara zarar vererek üreticilerin emeğini tehdit etti. Bunun üzerine üreticiler, yörede geçmişten beri kullanılan geleneksel bir ayı savar yöntemini yeniden devreye aldı.
Atadan Kalma Sistem Yeniden Kuruldu
Üreticiler, bölge insanının “carimangana” adını verdiği geleneksel düzeneği bahçeye kurdu. Uzun bir ağacın bir bölümü oyularak havuz haline getirildi ve ağaç ortadan tahterevalli şeklinde yere sabitlendi. Üzerine su akacak şekilde düzenlenen sistemin yanına, ağaç hareket ettiğinde ses çıkaracak tenekeler yerleştirildi. Su havuzu doldurduğunda ağacın bir ucu ağırlıkla aşağıya iniyor. Su boşalınca yeniden yukarı çıkan ağaç, tenekelere çarparak yüksek ses çıkarıyor. Bu ses sayesinde ayıların ürkerek bahçeye yaklaşmadığı belirtiliyor.
Su ve Teneke Sesiyle Ayı Savar
Carimangana düzeneği tamamen doğal ve basit bir çalışma mantığına dayanıyor. Elektrik ya da mekanik bir sisteme ihtiyaç duymayan düzenek, suyun ağırlığı ve hareket gücüyle çalışıyor. Tenekelere çarpan ağacın çıkardığı yüksek ses, bahçeye yaklaşan yaban hayvanlarını korkutuyor. Geçmiş yıllarda patates ve mısır tarlalarını korumak için kullanılan bu yöntem, bugün yaban mersini bahçelerinde yeniden hayat buldu. Üreticiler, sistemin şimdilik işe yaradığını ancak ilerleyen süreçte ayı saldırılarına karşı ne kadar etkili olacağını takip edeceklerini belirtiyor.
“Atalarımızın Kullandığı Ayı Savarı Kurduk”
Irmak köyü sakinlerinden Mustafa Çatan, yaban mersini üretiminin zahmetli bir iş olduğunu söyledi. Yağışlı bölgede üretim yaptıklarını belirten Çatan, soğuk hava deposu olmadığı için ürünün toplandıktan sonra kısa sürede tüketilmesi gerektiğini ifade etti. Ayı saldırılarıyla büyük sıkıntı yaşadıklarını anlatan Çatan, “Likapa fidanlarımızı koparıp, bahçeyi talan etmeye başladı. Geçen yıl bir kez saldırı olmuştu. Bu yıl ise üst üste ayı saldırıları başlayınca, atalarımızın geçmiş dönemde kullandığı ilkel bir ayı savar sistemi kurduk. Şimdilik işe yaradı” dedi.
“Sesten Ürküp Bu Alana Gelmiyor”
Carimangana düzeneğini kuran İbrahim Ergül, sistemin geçmişte yaban hayvanlarına karşı sıkça kullanıldığını söyledi. Ergül, “Biz buna ayı savar diyoruz. Geçmiş yıllarda atalarımız ektikleri patates ve mısırları yaban hayvanlarından korumak için bunu yapardı” ifadelerini kullandı. Sistemin suyun çanağı doldurması ve ağırlıkla boşaldıktan sonra yeniden hareket etmesiyle çalıştığını anlatan Ergül, ortaya çıkan çarpma sesinin ayıyı ürküttüğünü ve bahçeye gelmesini engellediğini belirtti.
“Emek Verdiğimiz Ürünün Zarar Görmesi Üzdü”
Yaban mersini bahçesinin ayı saldırısı sonucu tahrip olmasından dolayı büyük üzüntü yaşadıklarını söyleyen Yusuf Çatan, likapanın üretimi ve toplanması zor bir ürün olduğunu ifade etti. Ürünün tek tek elle toplandığını ve özenle muhafaza edilmesi gerektiğini belirten Çatan, “Bu kadar emek verdiğimiz, gözümüz gibi baktığımız ürünün bir de ayı saldırısına uğraması hepimizi üzdü. Mahvetti ortalığı” dedi. Üreticiler, hem emeklerini hem de ürünlerini korumak için geleneksel yöntemlerle çözüm aramaya devam ediyor.
Rize’nin Pazar ilçesinde yaban mersini üreticileri, ayı saldırılarına karşı atadan kalma “carimangana” yöntemini yeniden kullanmaya başladı. Su, tahterevalli sistemi ve tenekelerin çıkardığı sesle çalışan düzenek, ayıların bahçeye yaklaşmasını engelliyor. Geçmişte patates ve mısır tarlalarını korumak için kullanılan bu geleneksel yöntem, bugün likapa bahçelerinde üreticilerin emeğini koruyan doğal bir çözüm olarak öne çıkıyor.
