Pazarkapı'da eski pazaryerinin yıkılıp yeniden yapılmasına başlamak üzere ilk kazma vurulduğunda yerin altından neler çıkmadı ki... Belki öyle arkeolojik eserler, heykel filan çıkmadı ama Trabzon tarihine damga vuran liman kentine yakışır deniz ticaretinin liman,rıhtım iskele kalıntıları bulundu.
Daha önce de Ortahisar Belediye binasının yapımında da limana ait kalıntılar gün yüzüne çıkmıştı.
Araştırmacıların açıklamalarında da belirttiği ve de eski belgelere bakıldığında Zağnos Vadisi’nin hemen denizle buluştuğu bölgede liman kalıntıları bulunmuştu.
Fakat antik limanın kalıntılarının bulunduğu yer çok da kapsamlı bir çalışma yapılmadan kapatıldı.
Burası Zağnos Vadisi'nden aynı adı taşıyan derenin denizle buluştuğu yerdi.
Limanın ana gövdesi buradaydı.
Kuzgundere Vadisi'nde denize aluvyonlarını taşıyan aynı isimli derenin yatağı çevresinde de büyük taş bloklar ve düzgün yanaşma yerleri bulundu.
Gördüğünüzde müthiş bir taş işçiliği ile mimari donanımın birleştiği yerde denizden güneye doğru yüzyılların ötesinden bir ufak yelkenlinin rıhtıma yanaştığını zannedersiniz...
Trabzon’un bir limanı olduğuna dair ilk yazılı bilgiyi kendi eseri Olan Onbinlerin Dönüşü'nde Ksenophon
vermektedir.
Onbinlerin Dönüşü kitabında Kshenofon söz konusu metinde şu ifadelere yer vermektedir: “Ben yanımızdan
geçen bir sürü gemi görüyorum." diyerek bu gemilerden biriyle Trabzon’dan ayrılmanın yolunu aramaktaydılar(M.Ö 400)
Peki liman Zağnos Deresi'nin mi Kuzgundere'nin mi denize ulaştığı yerde idi ve bu liman kimin talimatıyla hangi imparatorluk ,zamanında yapılmıştı?
Roma İmparatorluğu'nun tarihin her döneminde yol, liman,su kanalları ,kale gibi yapıları meşhurdur.
Stratejik ve ticari merkez konumunda bulunan Trabzon'da bir limanın varlığı Imparator Hadrian'nın döneminden önce de tarihciler tarafından işaret edilmekte.
Roma İmparatorluğu döneminde Hadrian çıktığı Karadeniz seyahatinde Limanın ihtiyaca cevap verecek şekilde büyütülmesi talimatını verir.
Zağnos Vadisi’nin denizle buluştuğu noktadan Pazarkapı'yı da içine alacak şekilde liman genişletilir.
Bu arada Publius Aelius Traianus Hadrianus, 117 ile 138 yılları arasında Roma imparatoruydu.
Roma Imparatorluğu'nun dogu politikaları içinTrabzon vazgeçilmez bir liman kenti idi.
Lojistik,ticari,gümrükleme askeri anlamda doğunun çok önemli kapısıydı Trabzon.
Fetihten sonraki Osmanlı Döneminde liman hizmetleri zaman içinde Çömlekci'ye kaymasına rağmen Pazarkapı sahilindeki antik liman bir müddet daha işlevini sürdürmüştür.
Trabzon ve diğer Karadeniz kentlerinde limanların coğrafyanın gereği "koy" larda kurulduğu gerçeğini de unutmamak gerekir.
Yenilenen Kadınlar Pazarı'nın hemen batı tarafında bulunup günyüzüne çıkartılan ve bir liman yerleşkesinden cok iskele,yanaşma tahmil tahliye ,nakliye yeri olarak görülen bölümden anlaşılan Kuzgundere'nin denizle buluştuğu geniş yatağının bulunduğu yerde küçük ölçekli taşımacılık kullanılarak deniz araçlarının yanaştığı iskele olarak yorumlanabilir.
Aslen Trabzonlu olan tarihçi Bijikyan da bu konuda hemfikirken Trabzon gravürlerinin hiç birinde Kuzgundere bölümünde bir liman varlığından sözedilmez.
Evet dere kıyısında tahkimatlar indirme bindirme yanaşma yerleri bugün bile alenen görülmekte olup Hadrian Limanının bir eklentisi gibi düşünülebilir.
Zağnos ve Kuzgundere'lerinin üzerlerinde köprüler ile kale surlarının denizle buluştuğu bölgede tahkimatlar,kale güvenliği için dev kayalardan yapılan güvenlikçi yapıları da unutmamak lazım.
Buluntular önemli
bir tarihi gözler önüne seriyor.
Ayrıca bugün Otopark olarak kullanılan bölgede de bir takım eserler ortaya çıkmış ve kazı başlatılmıştı.
Şu an çalışmalar durmuş vaziyette.
Uzmanlar tarafından "Dere Limanı" diye adlandırılan bölge ile hemen yolun üstündeki alanda daha önce bulunan yapıların devamı da ortaya çıkartılıp gerekirse yol da kazınarak muhtemel kalıntılar da değerlendirilip bir açık hava müzesi oluşturulmalıdır...
Ve bu müzede Trabzon'u tüm tarihi evrelerini anlatan materyaller buluntular kullanılarak tanıtmak bir eksikliği tamamlayacaktır.
Roma ve öncesi,,Komnenoslar Osmanlı dönemleri ile zengin bir tarihi geçmişe sahip Trabzon böylesi bir eseri haketmiyorg mu?
Trabzon 5000 yıllık tarihe sahip bir kenttir,boşuna denmiyor...
