İnsanlık tarihi, üzerinden asırlar geçse de sarsıntısı dinmeyen büyük depremlerle doludur. Ancak bunlardan hiçbiri, 18. yüzyılın sonlarında o soğuk ve kasvetli İngiliz topraklarında filizlenip dalga dalga tüm dünyaya yayılan Sanayi Devrimi kadar insanın "kim olduğunu" ve "nasıl yaşaması gerektiğini" kökten sarsmamıştır.

Bu büyük dönüşüm, sadece fabrikaların kurulması, buhar gücünün keşfi ya da sermayenin el değiştirmesiyle sınırlı bir ekonomik sıçrama değildi. Buhar makinesinin geliştirilmesiyle başlayan bu süreç; insanlığın binlerce yıllık güvenli liman olarak gördüğü "geleneksel dünyadan", sınırları akıl ve mekanik çarklarla çizilmiş "modernite" adlı o dipsiz okyanusa fırlatılışının hikayesiydi.

O zamana kadar insanın, toplumdaki yeri, doğduğu coğrafya ve atalarının idealleriyle kutsanmıştı. O’nun için dünya gizemliydi, masalsıydı ve en önemlisi, insanın sabır ve şükürle teslim olduğu bir "kader" algısı vardı.

İnsan’ın henüz kul’luktan çıkıp birey olmadığı, makulü yeterli bulup hakikate sığındığı zamanlardı. Kutsal metinlerin, öğretilerin ve kadim bilgilerin gölgesinde örülen o samimi bağlar, bireyi sarıp sarmalayan bir zırh gibiydi.

Hepsinden önemlisi sonsuz! ihtiyaçları yoktu. Nihayetinde, iktisat sonsuz ihtiyaçlara cevap bulma sanatına dönüştü. Başta emek olmak üzere sömürünün her türlüsünün görüleceği zor günlere girilmişti artık.

Fabrika bacalarından yükselen o kara, yoğun dumanlar, gökyüzünü olduğu kadar bu kadim yaşam biçimini de sise, pusa, karanlığa boğdu. Modernleşmeyle birlikte, Alman sosyolog Max Weber’in dediği gibi "dünyanın büyüsü bozuldu"

Weber’den yaklaşık iki yüzyıl öncesinden Köroğlu’nun “tüfek icat oldu mertlik bozuldu” dizesi bir öngörü olarak kayıtlara geçmese de hakkı geç teslim edilmiş bir tespit olarak zihinlerde yer aldı.

Modernite, insanı kul olmaktan kurtarmayı vaat ederken kendi ürettiği aparatlarının kölesi haline getirdi. Günlük rutini içinde dönen dolap beygirine dönüştürdü.

Bilim ve rasyonellik, dinin ve geleneklerin yerini alırken; insan, doğanın efendisi olmaya, yer yüzünün tanrısı olmaya soyundu. Boyundan büyük işlere kalkıştı bu efendilik, insanlığın kendi ruhuna ihanet örnekleriyle dolup taştı.

Doğanın o şefkatli, döngüsel zamanı bitti; yerini fabrika düdükleriyle, dakikalarla ve saniyelerle ölçülen, insanı durmaksızın kamçılayan mekanik bir "saat zamanı" aldı. Bu yeni insan modeli kendini sürekli bir koşuşturmaca ve sürekli bir şeye yetişme telaşı içinde buldu.

Kırlardan kentlere akan milyonlar, sadece coğrafya değiştirmediler; bir acı gurbete düştüler. Geleneksel sıcak, yüz yüze komşuluk ilişkileri, büyük metropollerin kalabalık ve buz gibi soğuk caddelerinde, ruhsuz binaların gölgesinde kayboldu.

Yan komşusunun adını bilmeyen, kalabalıklar içinde yapayalnız kalan modern! insan tipi doğdu. Toplum, kuralsızlığın ve aidiyetsizliğin o karanlık girdabına sürüklendi. Akrabalık ve komşuluk bağlarının yerini soğuk sözleşmeler, gri ve resmi kurumlar aldı. İnsanlar artık birbirine birer "eşref-i mahlukat" olarak değil, birer "üretim aracı" veya "tüketici" olarak bakmaya başladı.

İnsan kendini, kulluktan köleliğe, vatandaşlıktan müşteriliğe tenzil-i rütbe olmuş halde buldu.

Üretim fabrikaya taşınırken, aile yapıları küçüldü; kadim geniş ailelerin yerini, modern sanayinin mobil ihtiyaçlarına uygun, köksüz çekirdek aileler aldı.

Statüler artık soydan, erdem ve ahlaktan değil; eğitimden, başarıdan ve daha da önemlisi paradan, sermayeden devşiriliyordu. Bu durum, insanı sürekli bir yarışın, bitmek bilmeyen bir liyakat ve sınıf mücadelesinin içine itti.

Bugün geriye dönüp baktığımızda, modernizmin bize sunduğu konforu, tıbbi ilerlemeleri, bilgiye erişim hızını inkâr edemeyiz. Ancak madalyonun diğer yüzünde; emeğine, doğasına ve en nihayetinde kendi kalbine yabancılaşmış; o eski güven ve aidiyet hissini modern kentin gökdelenleri arasında kaybetmiş bir insanlık duruyor. Endüstri Devrimi ile başlayan bu büyük savruluş, geleneksel dünyanın o sıcak samimiyetini eritirken, modern dünyanın rasyonel ama ruhsuz çarklarını önümüze koydu.

Modernite bize dünyayı fethedecek özgüveni ve aptal cesaretini verdi, ancak bu uğurda feda ettiğimiz şeyin kendi ruhumuz olduğunu da unutturdu.

Unuttuğumuz ya da kaybettiğimiz şeylerin eksikliğini gün geçtikçe daha çok hissetmeye başlamadık mı?

Şimdi hepimiz, gündüz vakti Atina sokaklarında elinde bir fenerle dolaşan Sinoplu Diyojen misali modernitenin ve vahşi kapitalizmin çarkları arasında, alışveriş sitelerinde bulamayacağımız bizi biz yapan kadim değerleri, “insani” olan her şeyi arıyoruz.