Kültürel kavramlarımızı ve artık hayatımıza yerleşmiş olan tanımlamalarımızı coğrafi sınırlara hapsetme ve yılların birikimlerini "kapsayıcılık" adına yeniden adlandırma hevesimiz yeniden nüksetti.
Sinemamızı "Türk sineması" olmaktan çıkarıp "Türkiye sineması" yaparak coğrafi bir koordinata dönüştürme isteği bu ince ayarlı sanatsal hassasiyetin hangi gerekçelerle sahneye çıktığını az çok tahmin edebiliyorum.
Bir kere sanatsal kaygılarla olmadığı kesin.
Bu mecrada, kendilerini önce ötekileştirip sonra da bunun üzerinden “ötekileştirilme” mağduriyetine sarılanlar ile tatlı su liberallerinin daha geniş okyanuslara açılma hevesleri at başı gidiyor.
Tanımlamanın neden yanlış olduğuna dair, bir iki film izlemiş, biraz da bu işlere kafa yormuş biri olarak birkaç hususa değinmek isterim.
Farklı dönemlerde ve genellikle konjonktüre, siyasi iklime uygun zeminde cereyan eden bu tartışmalardan “edebiyat” da bir aralar nasibini almıştı.
Sinema, resim, edebiyat ya da hangi alanda olursa olsun sanatını icra edenlerin etnik kimliğine vurgu yapan “Türk” kelimesinin yanlış olduğunu, eksik kaldığını düşünen bir kesim var.
Bu alanlarda mesleğini, sanatını icra edenler arasında Kürt, Ermeni, Rum olduğu gerekçesiyle “Türkiye” ifadesinin kullanılmasının daha yerinde ve doğru olduğunu düşünenlerin çıkış noktası sakat, zayıf, eksik kısaca yanlıştır.
Yönetmen Kürt, senarist Türk, oyuncu Ermeni. Haliyle bunun adı “Türkiye sineması” olur diyenlerin atladığı bir şey var.
Sen Aksu’nun şarkısında söylediği “Müslüman'ı, Yahudi'si, Urum'u” hepsi bu kadim milletin bileşenleridir.
Türk tanımlamasını sadece etnisiteye indirgeyen yaklaşım esasında kafatasçı bir yaklaşımdır. Oysa Türk sineması, edebiyatı ya da resmi hepsi ortak tarihin, kederin, sevincin kadim bir kimliğin müktesebatıdır. Yılmaz Güney, Yaşar Kemal, Ahmet Kaya bunun dışında değildir. Ayhan Işık, Nubar Terziyan, Fikret Hakan ve daha nicelerini etnisiteye hapsedip onların üzerinden yeni bir sinema oluşturmak yıllarca Türk sinemasına hizmet etmiş, mücadele vermiş kişilere saygısızlıktır.
“Türkiye Sineması” tanımlamasının daha doğru olduğunu söyleyerek kültürel bir tartışma alanı açan Haluk Bilginer’e şu soruyu sormak gerekir. Yıllarca İngiltere’de kaldınız, orada tiyatro ve dizilerde rol aldınız; “İngiltere Tiyatrosu” veya “İngiltere Sineması” ifadesini kullandığınızda İngiltere’de alay konusu olur muydunuz?
Türkiye’de entelijansiya kasan Bilginer, İngiltere’de “What are you on?” (neyin kafasını yaşıyorsun/ ne saçmalıyorsun) sorularına tabi ki maruz kalırdı.
Korkarım ki Türk sineması ve Türk edebiyatından sonra en büyük tehdit Türk kahvesini beklemektedir.
Düşünsenize; "Türk kahvesi" dediğimizde aslında ne büyük bir tarihsel ve sosyolojik dışlayıcılık yapıyoruz! Bir kere o kahve çekirdekleri bu topraklarda yetişmiyor; ta Yemen’den, Brezilya’dan, Etiyopya’dan geliyor. İkincisi, bu kahveyi yalnızca Türkler içmiyor; bu coğrafyada yaşayan herkes, her sabah aynı cezvenin başında buluşuyor. Üstelik bu pişirme tekniği Osmanlı’nın çok kültürlü saray mutfağında, farklı milletlerden ustaların elinde şekillenmiş. Öyleyse neden hala dar kalıplara sıkışıp "Türk kahvesi" diyelim ki? Gelin, bu köklü geleneği de tarihsel bağlamından koparıp soğuk ve nötr bir coğrafi tanıma hapsedelim: "Türkiye Kahvesi."
İşin ironisi bir yana; bu kavramın başındaki "Türk" kelimesini budadığınızda, geriye sadece su, ateş ve öğütülmüş çekirdek kalır. Oysa Türk kahvesini dünyadaki diğer tüm kahvelerden ayıran şey; içindeki kafein oranı değil, sunumundaki zarafeti, yanındaki bir bardak suyu, falındaki umudu, sohbetindeki samimiyeti ve yüzyıllar içinde damıtılmış kültürel ritüelidir. Tıpkı Ertem Eğilmez’in kamerasından dökülen hikayelerin veya Nuri Bilge Ceylan’ın kadrajındaki hüznün bu toprağın ortak ruhunu yansıtması gibi, telvenin dibine çöken o eşsiz tat da ortak bir kültür havzasının ürünüdür.
Fransızlar kruvasanına "Fransa hamur işi", İtalyanlar pizzasına "İtalya yassı ekmeği", Ruslar edebiyatına "Rusya edebiyatı" demezken; bizim kendi kültürel markalarımızı coğrafi sınırlarla ifade çabamız, evrensel bir zenginlik değil, olsa olsa bir kimlik tereddüdüdür. Olması pek mümkün değil ama bir mahcubiyet ya da eziklik sebebidir.
Kısacası; O fincanın içindeki sadece kavrulmuş bir çekirdek değil, bir milletin ortak hafızasıdır. O hafızayı "Türkiye kahvesi" etiketine sığdırmaya çalışmak, kahvenin köpüğünü söndürmekten, tadını kaçırmaktan başka bir işe yaramaz.
Zira hatırı olan şey coğrafi sınırlar değil, o sınırların içinde yoğrulmuş kadim bir kültürün, ortak yaşamın varlığıdır.
Hülasa, Türk kelimesi etnisiteye indirilecek kadar sığ ve dar bir kelime olmadığı gibi utanılacak bir kelime hiç değildir vesselam…